Ngày 24-25/8/2026, tại Hà Nội, Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế phối hợp với Dự án Hỗ trợ chấm dứt dịch bệnh AIDS (EPIC) và CDC Hoa Kỳ tổ chức Hội thảo tăng cường tự chủ của địa phương nhằm bảo đảm tính bền vững của hoạt động tư vấn, xét nghiệm HIV, đáp ứng y tế công cộng với chùm ca nhiễm HIV.  Hội thảo có sự tham dự của Lãnh đạo Cục Phòng bệnh, ông Ezra Jacques Barzilay (Giám đốc Chương trình HIV/Lao Toàn cầu, CDC Hoa Kỳ), đại diện Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, Sở Y tế, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật, cơ quan Bảo hiểm xã hội các tỉnh, thành phố, Trường Đại học Y Hà Nội cùng các chuyên gia và đối tác liên quan.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Phạm Đức Mạnh – Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh nhấn mạnh, thời gian qua Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong phòng, chống HIV/AIDS; nhiều mô hình tư vấn, xét nghiệm, tiếp cận tìm ca, kết nối điều trị và dự phòng đã được triển khai tại các địa phương. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì các kết quả đã đạt được mà còn cần tiếp tục tăng cường vai trò, trách nhiệm và tính chủ động của địa phương để các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS được duy trì bền vững.

Theo lãnh đạo Cục Phòng bệnh, tự chủ không chỉ là câu chuyện về kinh phí, mà còn là khả năng của địa phương trong sử dụng số liệu để nhận diện đúng vấn đề, xác định đúng địa bàn và nhóm quần thể cần ưu tiên; lựa chọn giải pháp phù hợp; huy động và bố trí nguồn lực; tổ chức thực hiện, theo dõi và chịu trách nhiệm về kết quả. Đây cũng là tinh thần của đáp ứng y tế công cộng với HIV: từ tín hiệu dịch tễ hoặc khoảng trống của chương trình phải chuyển thành hành động cụ thể, có trọng tâm, có phân công trách nhiệm và nguồn lực rõ ràng.

Tiếp đó, ông Ezra Jacques Barzilay, Giám đốc Chương trình HIV/Lao Toàn cầu, CDC Hoa Kỳ, có phát biểu với thông điệp “Đồng hành cùng Việt Nam trên lộ trình tự chủ”, qua đó tiếp tục khẳng định sự đồng hành của CDC Hoa Kỳ trong công tác phòng, chống HIV/AIDS và hỗ trợ Việt Nam củng cố tính bền vững của các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS.

Trong một ngày rưỡi làm việc, Hội thảo tập trung trao đổi các nội dung có liên quan chặt chẽ, từ đáp ứng y tế công cộng; tư vấn, xét nghiệm HIV; các chiến lược tiếp cận, tìm ca; tự xét nghiệm HIV; kết nối người có HIV vào điều trị ARV đến huy động ngân sách địa phương, dự trù và mua sắm sinh phẩm, xây dựng giá dịch vụ xét nghiệm và thanh toán qua bảo hiểm y tế.

Một trong những nội dung trọng tâm được thảo luận là yêu cầu chuyển từ rà soát số liệu sang hành động cụ thể. Các địa phương cần sử dụng dữ liệu để phát hiện sớm tín hiệu dịch, xác định đúng địa bàn, nhóm quần thể và khoảng trống dịch vụ cần ưu tiên. Việc rà soát cần dẫn tới kế hoạch hành động cụ thể, xác định rõ nhiệm vụ, đầu mối thực hiện, nguồn lực, thời hạn và chỉ số theo dõi. Trong bối cảnh nguồn lực có hạn, việc xác định đúng ưu tiên có ý nghĩa quan trọng để bảo đảm nguồn lực được sử dụng hiệu quả, tập trung vào những địa bàn và nhóm quần thể cần can thiệp.

Tại Hội thảo, các địa phương chia sẻ nhiều mô hình thực hành tốt trong tư vấn, xét nghiệm và kết nối dịch vụ HIV, như PNS/SNS tại Hải Phòng, mô hình phòng, chống HIV/AIDS tại khu công nghiệp và trường đại học ở Thái Nguyên, tự xét nghiệm HIV tại Thanh Hóa và kết nối chuyển gửi điều trị tại Sơn La. Các mô hình cho thấy việc đa dạng hóa hình thức xét nghiệm cần gắn chặt với kết nối dịch vụ: người có kết quả dương tính được xét nghiệm khẳng định và chuyển điều trị ARV kịp thời; người có kết quả âm tính nhưng còn nguy cơ được kết nối với PrEP và các biện pháp dự phòng phù hợp.

Bên cạnh các giải pháp chuyên môn, Hội thảo đặc biệt quan tâm đến bảo đảm nguồn lực để duy trì bền vững dịch vụ HIV tại địa phương. Kinh nghiệm của BVNĐ Hải Dương, Vĩnh Long và Cà Mau cho thấy công tác lập kế hoạch ngân sách, dự trù, mua sắm và quản lý sinh phẩm cần được thực hiện chủ động từ sớm, dựa trên nhu cầu thực tế, lượng tồn kho và khả năng cung ứng. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa bộ phận chuyên môn, tài chính và các cơ sở cung cấp dịch vụ nhằm bảo đảm đủ sinh phẩm, hạn chế tình trạng thiếu hụt hoặc hết hạn gây lãng phí.

Các nội dung về xây dựng giá dịch vụ xét nghiệm, thanh toán qua bảo hiểm y tế và ký hợp đồng dịch vụ xét nghiệm khẳng định HIV cũng được thảo luận sâu. Kinh nghiệm từ các đơn vị cho thấy, để từng bước đưa xét nghiệm HIV vào hệ thống cung cấp dịch vụ thường quy và bảo đảm tính bền vững, các cơ sở cần hoàn thiện đồng bộ các điều kiện về pháp lý, danh mục kỹ thuật, giá dịch vụ, hợp đồng, quy trình chuyển mẫu, hồ sơ và hệ thống thông tin phục vụ thanh toán.

Qua các báo cáo và thảo luận, Hội thảo nhấn mạnh bốn thông điệp chính: đáp ứng y tế công cộng với HIV phải chuyển từ rà soát số liệu sang hành động cụ thể; tiếp tục duy trì và đa dạng hóa các mô hình tư vấn, xét nghiệm nhưng phải gắn với dự phòng và điều trị; địa phương cần chủ động hơn về nguồn lực, mua sắm và bảo hiểm y tế; đồng thời tăng cường năng lực quản lý chương trình, coi đây là một nội dung quan trọng của quá trình tự chủ.

Kết luận Hội thảo, TS. BS. Dương Chí Nam, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh đề nghị              Sở Y tế và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật các tỉnh, thành phố tiếp tục rà soát những khoảng trống trong hoạt động tư vấn, xét nghiệm và kết nối điều trị; xác định các mô hình hiệu quả cần duy trì; chủ động xây dựng kế hoạch ngân sách, mua sắm sinh phẩm; đồng thời rà soát các điều kiện thanh toán xét nghiệm HIV qua bảo hiểm y tế. Đối với từng vấn đề ưu tiên, địa phương cần có kế hoạch hành động cụ thể, xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm và thời hạn hoàn thành.

Về phía Cục Phòng bệnh, Cục sẽ tiếp tục tiếp thu các ý kiến, khó khăn và kiến nghị của địa phương; phối hợp với các đơn vị liên quan để hoàn thiện hướng dẫn, hỗ trợ kỹ thuật và tháo gỡ những vướng mắc thuộc thẩm quyền Trung ương.

Hội thảo tiếp tục khẳng định yêu cầu chuyển mạnh từ mô hình thí điểm sang hoạt động thường quy, từ phụ thuộc vào hỗ trợ sang tăng cường tính chủ động, tự chủ và từ phát hiện khoảng trống sang hành động cụ thể, góp phần duy trì bền vững các thành quả phòng, chống HIV/AIDS và hướng tới mục tiêu chấm dứt dịch bệnh AIDS vào năm 2030.